Số hóa di sản xong vẫn có thể không ai sử dụng. - SAVA META

Số hóa thường bắt đầu bằng một câu hỏi kỹ thuật: cần chụp bao nhiêu ảnh, quét ở độ chính xác nào hoặc dựng mô hình ở mức chi tiết nào.

Những câu hỏi đó quan trọng.

Nhưng chúng chưa đủ để trả lời một câu hỏi lớn hơn:

Tài sản số sẽ giúp ai hiểu, học, nghiên cứu hoặc tiếp cận di sản tốt hơn?

UNESCO Global Report on Cultural Policies 2025 tổng hợp hơn 1.200 báo cáo quốc gia và địa phương cùng khoảng 200 case study được gửi trong giai đoạn 2019–2024.

Báo cáo nhìn văn hóa qua quyền tham gia, giáo dục, chuyển đổi số, kinh tế sáng tạo, khí hậu và khả năng chống chịu. Trong bối cảnh số hóa, dữ liệu cho thấy tiến bộ về nhận thức đang đi cùng khoảng cách lớn về nguồn lực, khả năng bảo vệ và khả năng tiếp cận.

Dựng được mô hình chưa có nghĩa đã tạo được tài sản

Một mô hình 3D có thể được hoàn thành, xuất video và đưa vào sự kiện ra mắt.

Nhưng sau đó, file nguồn nằm ở đâu? Ai có quyền cập nhật? Metadata có đầy đủ không? Mô hình có thể tiếp tục được dùng cho giáo dục, nghiên cứu hoặc trải nghiệm mới không?

Nếu những câu hỏi này không được xử lý, dự án có thể kết thúc đúng tiến độ nhưng tài sản số lại khó được sử dụng lâu dài.

Số hóa không chỉ là hoạt động sản xuất. Nó còn là bài toán quản trị, duy trì và tái sử dụng.

Nhận thức về văn hóa tăng nhanh hơn nguồn lực bảo vệ

93% quốc gia gửi báo cáo đã ghi nhận vai trò của văn hóa trong kế hoạch phát triển bền vững.

Các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo đóng góp khoảng 3,39% GDP toàn cầu và 3,55% việc làm.

Tuy nhiên, chi tiêu văn hóa bình quân đầu người trung vị tại nhóm quốc gia thu nhập cao lớn hơn hơn 2.000 lần nhóm quốc gia thu nhập thấp. Chỉ một trong bốn quốc gia được đánh giá có đủ phương tiện để bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên.

Khoảng cách ấy ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng số hóa, lưu trữ và tiếp tục duy trì tài sản số sau khi dự án kết thúc.

Dựng được mô hình chỉ là một phần. Giữ cho dữ liệu tiếp tục có thể truy cập và sử dụng là một bài toán khác.

Giáo dục di sản có độ phủ cao nhưng trải nghiệm cần được làm sâu

95% quốc gia gửi báo cáo cho biết họ triển khai các chương trình giáo dục di sản dành cho giới trẻ.

Đây là một tín hiệu tích cực.

Nhưng việc nội dung xuất hiện trong chương trình chưa đảm bảo người học có thể quan sát kỹ, phân biệt nguồn, hiểu bối cảnh hoặc đặt câu hỏi.

Mô hình 3D, Virtual Tour hoặc Không Gian Số Tương Tác có thể mở rộng cách tiếp cận, đặc biệt với những địa điểm khó đến hoặc hiện vật cần được bảo vệ.

Nhưng trải nghiệm cũng cần cho thấy nguồn thông tin, phần dữ liệu còn thiếu và mức độ phục dựng. Không nên tạo cảm giác rằng mọi chi tiết được thể hiện đều có cùng mức độ chắc chắn.

Chuyển đổi số có thể tạo ra bất bình đẳng mới

Công nghệ giúp nội dung văn hóa vượt qua giới hạn địa lý.

Nhưng người dùng vẫn khác nhau về thiết bị, kết nối, ngôn ngữ và khả năng sử dụng.

Một trải nghiệm quá nặng, chỉ hoạt động trên thiết bị cao cấp hoặc thiếu hỗ trợ tiếp cận có thể mở rộng khoảng cách thay vì thu hẹp nó.

Số hóa có trách nhiệm vì vậy cần nhiều lớp tiếp cận: nội dung nhẹ trên web, hình ảnh và dữ liệu có thể tái sử dụng, phiên bản dành cho nghiên cứu và trải nghiệm nhập vai khi thực sự cần.

Mục tiêu không phải đưa tất cả mọi người vào cùng một định dạng. Mục tiêu là giúp những nhóm người dùng khác nhau tìm được cách tiếp cận phù hợp.

Điều tổ chức có thể rút ra từ báo cáo

Mục tiêu tiếp cận, giáo dục, nghiên cứu hoặc bảo tồn cần được xác định trước khi quyết định độ chi tiết và định dạng số hóa.

Nguồn dữ liệu, mức độ chính xác, phần phục dựng và các giới hạn cần được ghi rõ để người dùng phân biệt bằng chứng với diễn giải.

Bên cạnh đó, metadata, quyền sử dụng, file nguồn và kế hoạch bảo trì phải được chuẩn bị để tài sản số có thể tiếp tục được khai thác.

Góc nhìn từ SAVA

Với SAVA, số hóa di sản không chỉ là dựng một mô hình.

Cùng một tài sản có thể được phát triển thành mô hình 3D để quan sát, Virtual Tour để tổ chức hành trình, VR để tạo cảm giác hiện diện hoặc Không Gian Số Tương Tác trên web để nhiều người cùng khám phá.

AI có thể hỗ trợ tìm hiểu và đặt câu hỏi, nhưng cần phản hồi dựa trên nguồn được xác nhận và chuyển đến chuyên gia khi câu hỏi vượt phạm vi.

Giá trị nằm ở việc con người hiểu sâu hơn và tài sản tiếp tục được sử dụng, không chỉ ở hình ảnh ấn tượng lúc ra mắt.